De contagieuse ziekte van de Roode Loop |
In onze tegenwoordige tijd gaat er bijna geen dag voorbij, of je hoort of leest wel van iemand die ongeneeslijk ziek is. En in de meeste gevallen lijdt hij aan kanker. Naast hart- en vaatziekten is kanker in onze dagen de meest voorkomende doodsoorzaak. Wanneer je binnen een half jaar twee leden uit je naaste familie door kanker ziet wegvallen, dan komt als vanzelf de vraag op: hoe komt het toch dat de krant vol staat met slachtoffers die aan deze ziekte ten prooi vallen? In mijn jeugd, zo'n dikke zestig jaar geleden, hoorde je er eigenlijk maar zelden over spreken. Ook over hart- en vaatziekten niet. Het is mogelijk dat in die tijd doodsoorzaken veel meer dan thans onder het beroepsgeheim van de arts werden gerangschikt. Toen ik bijvoorbeeld in 1943 de dokter vroeg waaraan mijn vader zojuist was overleden, sprak hij van een neoplasma in de luchtpijp. Dat is doktersjargon voor kanker.
Nu is het vanzelfsprekend dat jonge mensen in het algemeen niet zo attent zijn op ziekteoorzaken, maar uit mijn jeugd herinner ik mij wel dat er talloze tuberculosepatienten waren; soms meerdere in één gezin. Er waren vele sanatoria en die lagen vol. In het gunstigste geval werden de zieken thuis verpleegd; zij lagen in een houten huisje met veel open ramen, want voornamelijk frisse lucht moest genezing brengen. Het huisje kon met de rug naar de wind en met de ramen naar de zon gedraaid worden. Zeer veel tuberculosepatienten stierven. Tuberculose is een besmettelijke ziekte; de medische wetenschap heeft hem in onze tijd stevig onder controle.
In voorbije eeuwen hebben talloze epidemieen geheerst, waarbij besmettelijke
ziekten een ware slachting aanrichtten onder de bevolking: bijvoorbeeld pest,
dysenterie en cholera, pokken, mazelen en kinkhoest. U hebt natuurlijk ooit
gehoord van de Zwarte Dood, de pest waaraan in de middeleeuwen in een paar
jaar tijds, van 1347 tot 1350, eenkwart tot eenderde van de hele bevolking van
Europa bezweek. Deze ziekte is eeuwenlang de grote bondgenoot van Magere Hein
gebleven en hij stak telkens weer de kop op; in onze streek woedde hij voor
het laatst in de 1660er jaren.
Toen vond Magere Hein een nieuwe bondgenoot in een andere epidemische ziekte:
de dysenterie. Zij werd de typische plaag van de 18de eeuw en na een paar
uitbarstingen in het begin van de 19de eeuw verdween zij even plotseling als
zij gekomen was.
De Roode Loop was een geheimzinnige ziekte: de mensen kregen buikloop met
heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting was rood van het
bloed; vandaar de naam Roode Loop. De geneesheren wisten er eigenlijk geen
raad mee. Daarom juist was de ziekte zo gevreesd. Het spreekt vanzelf dat wij
hem in de Berghse archieven ook ontmoeten. Ik schrijf voor u op wat ik ben
tegengekomen.
Reeds in 1702 meldt Christiaan Meurs, koster-schoolmeester en gildeschrijver,
in het gildeboek van Sint-Jan te Beek: "Anno 1702 is den Roode Loop geweest
... van S. Laurents [10 augustus] tot Kersemis [25 december], 46 gestorve ...
soo Jonck als out. De pastoor eerst en de Custer lest." Als wij het zielenboek
van de Beekse parochieherder er naast leggen, vinden wij 24 namen van
volwassenen; de overige 22 moeten kinderen zijn geweest: hun namen worden
doorgaans niet aangetekend. Ik vond de volgende personen.
Anno 1702
P
Cornelius Biderwant
missionarius in Beeck [de pastoor]
24-08 Henricus Hermsen
25-08 Oswaldus Verhejen
29-08 Barbara Lentsen
31-08 Cornelius Verhejen
01-09 Adamus Bodde senior
02-09 Swibertus Verhejen
02-09 Anna Joosten
05-09 Nicolaus Bodde
06-09 Joannes Lamers
15-09 Henricus Verhejen
16-09 Wilhelmus Jansen
18-09 Joannes Bodde
20-09 Theodora Schuermans
20-09 Reinerus Lamers
22-09 Gerardus Bitter
01-10 Joanna Philipsen
01-10 Aleida Gertsen
03-10 Henrica Philipsen
04-10 Joannes Dercksen
05-10 Bernardus Hermsen
05-10 Maria Gertsen
11-12 Albertus Bernsen
11-12 Petrus Muers [de koster]
De epidemische golf van de Roode Loop in 1702 heerste niet alleen in Beek: ook
elders in Gelderland, in Overijssel en Limburg maakte hij slachtoffers~ Venlo
bijvoorbeeld verloor 10% van haar bevolking: 500 mensen. In Kleefsland was het
optreden van de ziekte zelfs onderwerp voor de dissertatie van Johannes
Jacobus Wepferus~ hij werd in 1703 te Duisburg uitgegeven.
De hele 18de eeuw door zaaide de Roode Loop dood en verderf: in 1736 in
Nijmegen en Kampen, in 1747 in Zwolle en grote delen van Gelderland, in 1750
in Friesland en Overijssel, in 1757 en 1758 in Kleefsland, in 1779 in
Gelderland, Kleefsland, Overijssel en Noordbrabant. In Gelderland werd 1783
een topjaar.
In dit jaar riep Johan van Marle van huize "t Loo in Kilder, stadhouder van
de Berghse landdrost, de hulp in van de Emmerikse geneesheer Thijs om de
ziektegevallen in het Land van den Berghe te onderzoeken en advies uit te
brengen hoe de epidemie gestopt kon worden. Het verslag van deze arts vond ik
in het archief van Huis Bergh (invnr 1839). Ik schrijf het stuk over.
Op requisitie van den Heere Van Marle, Stadhouder van de Graaffschap
s"Herenbergh, om in s"Herenberg en in de Graaffschap Bergh op de omliggende
plaatzen, die aen de roode Loop laboreerende Patienten te visiteeren, en het
nodige te ordonneeren, zoo veel mogelick die nog gesond zijn te praecaveeren,
besonder die geene die in de huijsen oppassen, en daerbij woonen, dan daervan
Sijn Edelgestrenge van de krancken en derselven omstandigheden advis te geven.
Ick heb reets in s"Herenbergh, Zedam, Lengel en Braam deselve besogd, en tot
nog toe den aart der dijsenterie niet van de slimste Soort bevonden, egter
epidemie, en het welck bijnae met geen mogelukheid kaan verhoed worden, wijl
de meeste in een gemack leven, in hetselve Eeten drincken slapen, en alle
onreinigheden van sig laten, selfs dikwils sonder deur off venster open te
setten, waardoor alle onreinigheden in hetselve blijven hangen, en van de
gesonden ingeasemt word, en de kranckheid op die wijse voorgeplant, en diegene
die daaraan laboreeren een gevaalicke toestand veroorsaackt en veel langer
daeraen moeten liggen, eer se hersteld kunnen woirden, off haar leven daerbij
opgeeven. Ick heb haar derhalven geordonneerd haar huijsen lugtig te houden,
en krancken soo wel als gesonden dikwils de mond met alijn te spoelen tot
voorbehoeding.
Emmerik den 15 September 1783 Thijs, dr.med.
Lijst der krancken die aen de Dijsenterie laboreerd hebben.
In s"Herenbergh
3 Kinder van Gulicher
Verhegen en 2 Kinder
vrouw ten Holt
vrouw Fancon
vrouw Vinck en haar Dogter
De Soon van Bott
vrouw Koopman
De Jood Salomon Isaac
Lamert Boss en Dogter
In Zedam
De vrou van Stell en de Dogter
De Knegt bij Varwijck
De Jood Levi en vrou
Heisterboom
De vrou van Derck Aloffs en Soon
H. Hoeven
B. Hagedoorn
H. Aloffs
Jan Ophoff en een kind
Gerritje Steentjes
Willem van Zolingen sijn Kind
De vrou van Limbeek
De vrou van Jan Jansen
het Kind van Feldman
vrou Reike
Willem Voss sijn Kind
De vrou van Derck Jansen
Bernd Schepers
Een Kind van Draeijer
De vrou van Heister
De vrou van Wessels
De Dogter van Peter Weijers
In Stökkum
Een swangere vrou van Jan Weijers
3 Kinder bij Weijers
Jan Dercksen
Brunis, vrou en 2 Kinder
Bronckhorst, vrou en een Kind
Griet Geerlich, meid bij J. Bronckhorst
In Lengel
De Dogter van Messing
De weduwe Jansen
vrou Jansen
Winter
Hr Messing
In Beeck
Het Kind van Jan Meurs
De Dogter van Brugman
De vrou van Gerrit Gerritzen
weduwe Rombels
het Kind van Jan H Kerckhoff
De vrou van Gerrit Gerritzen
In Braamt
Bernd Draeijers vrou en Kind
Jan Eijkelder en 2 Kinder
Lijst der Huijshoudingen, krancken en Dooden
). *. Dooden
In s"Herenbergh 14 021 05
In Zedam 22 032 13
In Beeck 07 016 01 kind
In Stökkum 09 022 07
In Braam 02 007 01
aen de Speelbergh 02 006 01
56 104 28
meest kinder
Uit het staatje blijkt dat de ziekte in Bergh lang niet de omvang heeft van
1702. Beek komt er deze keer goed van af. Zeddam is nu het zwaarst getroffen.
Overigens zijn vast niet alle patienten gestorven, want als ik bijvoorbeeld
naast de lijst van dokter Thijs het boek leg waarin de koster van Zeddam de
doden aantekent, dan vind ik er maar een paar patienten genoemd. Oordeelt u
zelf.
1783 vrouw van
14-01 Willemin Kniest Goerdt Gipkens
28-02 Hendrin de Kip Geert Hongerkamp
28-03 Andries Teering
06-04 Evert van Remmen
14-05 Machtildis Roggen Hermen Peters
17-06 Rijk Harmsen
30-06 Hendrijn Farwijk
26-07 Evert Damen
28-07 Cunera Berendsen Hendrik Hoegen
19-08 Jenneke Smit
23-08 Bendin Cassander Geert Gudden
06-09 Anna van Haag Jan Schut
12-09 Willem Doornekamp
24-09 Gerritje Seesink Derk Mulder
26-09 Margarith Heister Albert Heister
26-09 Joanna Weijers
29-09 Hendrik Doornekamp
04-10 Geert Kaal
07-10 Albert van Remmen
14-10 Leentje Weijers
18-10 Berndje Kniest Willem Kniest
30-10 Jan Ophof
11-11 Henrik Jansen
24-11 Joanna Guliker Frerik Hartjes
15-12 Geert van Remmen
18-12 Berendina Peters Harmen Baakman
Ook bij deze lijst moeten wij bedenken dat kinderen doorgaans niet in het
dodenboek worden aangetekend. Bovendien ressorteren onder Zeddam de
buurschappen Stokkum, Lengel en Braamt.
Het spreekt vanzelf dat de overheid maatregelen nam om de epidemieen te
bestrijden. Omdat de Roode Loop voor de medici destijds een raadselachtig
spook was waarvan zij de oorzaak niet kenden, wisten zij geen geneesmiddelen
voor te schrijven die de ziekte afdoende konden bestrijden. In de 19de eeuw
ontdekte de Japanse arts Shiga Kiyoshi dat de dysenterie een ziekte is die
door een bakterie veroorzaakt wordt: de Shigella-bakterie is naar hem genoemd.
Vanaf dat moment konden de artsen de ziekte effectief behandelen: bedrust,
dieet, toediening van sulfonamides of antibiotica en voldoende vocht.
In de 18de eeuw draaiden geneesheren en heelmeesters om de hete brij heen: zij
zochten het heil voornamelijk in preventieve maatregelen~ daarbij speelde de
volksvoorlichting door de overheid een grote rol. Op 24 oktober 1779 maakten
bijvoorbeeld Gedeputeerden van het Kwartier van Zutphen bekend dat mensen die
de Roode Loop hadden, kosteloos medische hulp konden krijgen en dat mensen die
de zieken wilden verzorgen, een beloning zouden krijgen. In hetzelfde jaar
publiceerde het Hof van Gelderland onderstaand geschrift. Het is werkelijk
interessante lectuur voor mensen die leven in een tijd waarin de medische
wetenschap een ongelooflijke hoogte heeft bereikt en met (schijnbaar) groot
gemak het ene hoogstandje na het andere uithaalt. En let u eens op de
aangedragen geneesmiddelen: het zijn praktisch allemaal geneeskruiden, -
planten en -plantedelen die uit de hele wereld stammen: "Wat je vér haalt is
lekker", zegt het spreekwoord, maar hier schijnt van toepassing: "Wat je vér
haalt is heilzaam". Geneeskrachtige kruiden zijn in onze tijd praktisch geheel
verdrongen door chemische produkten~ enkele worden nog toegepast zoals
vingerhoedskruid, moederkoren en belladonna dat uit wolfskers wordt
vervaardigd. Er zijn mensen die zich afkeren van de chemie en hun heil zoeken
in drogerijen: kruiden, wortels, basten en andere natuurprodukten die als
medicijn gebruikt worden. En dan moeten wij niet meteen denken aan Klasien uit
Zalk: ook gerenommeerde apotheken hebben een afdeling natuurprodukten.
Hier volgt de tekst van het geschrift.
ONDERRICHTINGE
Ter voorbehoeding tegen den Rooden Loop, die zig op sommige plaatsen heeft
geopenbaart.
Deze Krankheid is niet gevaarlyk, zoo zy by tyds en volgens goede beginselen
behandelt word.
Het is zeeker, dat zy in het algemeen nog niemand heeft weggerukt, dan alleen
Lieden, die geen Middelen gebruykt hebben, of geene anderen, dan zulken, die
niet goed waren, of Menschen, die zig ten aanzien van hunne
Lichaamsgesteldheid in byzondere omstandigheeden bevonden.
Maar des niet tegenstaande is het zoo wel heilzaam als nuttig, dat men zig
tegen dezelve zoeke te hoeden, en daartoe kan men verscheide behoed-middelen
gebruyken, door welke men het gevaar, om deeze Ziekte te krygen, kan ontwyken,
al is "t ook, dat men in het geval was, om dikwils Menschen, die aan dezelve
krank leggen, te moeten bywoonen.
I. Menschen, die in langen tyd niet gepurgeerd hebben, zullen wel doen,
wanneer zy daar toe een zagt middel neemen. By voorbeeld 2 oncen Pap van
Tamarinde een oogenblik gekookt in 1 en een half pint zuyver Water en
vervolgens doorgezeegen.
Men neemt daar van een Glas van 4, 5 of 6 oncen, en, zoo men na verloop van
vier of vyf uuren niet purgeert, neemt men nog eens dezelfde hoeveelheid.
Zoo men goed vind om een once Manna of een of twee dragmen Cremor tartari, in
een van deeze giften te laaten smelten, of wel om 3 of 4 oncen Laxatif-water
van Weenen in derzelver plaats te neemen, dat zal meer kragt doen aan sommige
Menschen, die met meer moeite tot purgeeren te brengen zyn.
II. Wanneer iemand neiging voeld tot braaken, zy hy geraaden om terstond een
half dragma Ipecacuanha te neemen in substantie, of anderhalf of twee dragmen
in eene infusie.
Zoo dit Middel, buyten de braaking, niet terstond stoelgang veroorzaakt, neeme
men den volgenden dag het Buykzuiverend Middel hier boven Art. I opgegeeven.
Het is zonder twyffel onnoodig te herinneren, dat men zig zorgvuldig wagten
moet tegens alles wat den afgang opstopt.
III. Daar na zal men wel doen, zoo men driemaal "s daags een of twee lepels
van een aftreksel van Rhabarber in een aftreksel van Camomille neemt, of wel
wanneer men driemaal "s daags 20 grein Rhabarber gebruykt. Het zal mogelyk
niet kwaad weesen, wanneer men by elke gifte van het Rhabarber-poejer een of
twee grein Ipecacuanha voegt.
IV. Men moet zonderling zorge draagen om zyn Lichaam zeer zuiver te houden en
zyne Voeten, Handen en Aangezigt dagelyks wel te wasschen.
V. Men moet zoo ras men opstaat den Mond met zeer zuiver Water spoelen en daar
een weinig Azyn byvoegen. Men kan als dan teffens een glas van het zelve
Mengsel drinken.
VI. Men moet zig niet in gevaar stellen om schielyk koud te worden, voor al
niet, wanneer men warm is.
VII. Men moet voorzigtig zyn om niet te veel Vleesch-spyzen te eeten en voor
al toezien, dat men daar van niet proeve, wanneer er eenige reuk aan is.
Het is goed, zoo men Citroen, Zuring, Azyn of Cremor tartari voegt by alle
toebereidzels.
Men moet het zelve in agt neemen ten aansien van Visch~ het is boven alles
goed Groentens tot zyn voedzel te neemen. Endivie, Cichory tot Slaa met Azyn,
raauw, wanneer dezelve malsch zyn, of gestoofd met Zuring, wanneer zy te hard
zyn, zyn de geschikste Groentens.
De Aard-appelen met Azyn-sauce doen geen kwaad, maar wel in tegendeel.
De Vrugten, voor al, die een zuuragtige smaak hebben, met naame de Appelen,
die Courpendues genoemt worden, wel raauw, maar voor al gestooft, en na den
smaak der Kranken op verschillende wyze toegemaakt, zyn uitneemend goed.
De beste Drank is Citroen-water, Rhynse, of Moezel-Wyn, zelfs Roode, met
minder of meer Water, na dat hy sterk is. Bier doet in het gemeen geen nadeel.
VIII. Men moet boven alles zorgen, dat de afgang spoedig uit de Zieken-Kamer
worde weggebragt, en in een diep gat weggedaan, en terstond met aarde bedekt
werde.
IX. Men moet ook met der haast het Linnen en de Plunjes van den
Kranken, die men zoo zindelyk moet houden, als eenigzints mogelyk is, ter
wasch zenden.
X. Men moet, met behoorlyke zorge tegen de koude, de lucht in het vertrek van
den Zieken laaten ververschen, in het zelve Azyn storten en daar van gieten
op iets heets om damp te verwekken. Men kan het zelfde doen met een weinig
Jenever-bessen.
XI. En dewyl men alle mogelyke middelen gebruykt om zig tegen de Ziekte te
beveiligen, zal men wel letten, dat men geen Spog doorslikke, wanneer men by
den Kranken is, of hem zoo even verlaaten heeft. Men moet om dezelfde reeden
agt geven op de publieke Secreten, en die geene, die de Zieken of iets morzigs
van hen hebben aangeraakt, zullen weldoen, zoo zy terstond de Handen waschen.
Ten overvloede berigt men het publicq, dat de Regering voorraad van
Ipecacuanha, Rhabarber, en Tamarinde verzorgt heeft by de Pastoren van
Genappe, van Sambreffe en de Gosselies, om voor niet uitgedeelt te worden aan
Kranken, zoo wel van die Plaatsen, als van de naburige, op een Certificaat van
hunnen Pastoor, of van eenen Geneesheer, inhoudende dat zulk een Krank is, en
deeze of die zoort van Genees-middelen nodig heeft.
* * *
CONSULTATIE gedaan uyt last van de Regeering, aangaande de keuze der Middelen,
voor de geneezing van den Rooden Loop, die zig heeft geöpenbaart in zommige
Plaatsen van de Nederlanden.
Na een nauwkeurig onderzoek op de Plaatsen zelve, van de toevallen van de
Ziekte, en vergelyking van het geene wy gezien hebben met de berigten, die ons
bezorgd zyn, van Perzoonen die de Ziekte hebben waargenoomen, zyn wy
overtuygt, dat zy een galagtige, algemeene, en zelfs besmettende Rooden Loop
is. Zy is overal van dezelfde aart, ofschoon zy op verschillende Plaatsen en
zelfs in verschillende onderwerpen van dezelfde Plaats, minder of meerder
zwaar is gescheenen, in zoo verre, dat men in zommige gevallen niet meer dan
een eenvoudige Diarrhee heeft waargenoomen, of een Gal-rotagtige Koorts,
zonder eenigen Buyk-loop of Geel-zugt.
Het komt ons buyten twyffel voor, dat de ongemeene droogte en hitte van den
laasten Zoomer het beginzel en de eerste oorzaak geweest zyn van deeze
Krankheid.
Daarom hebben wy nodig geoordeeld aan de Geestelyken en Geneeskundigen een
zoort van voorbehoedend bestier voor te schryven, "t welk reeds gedrukt is,
met oogmerk om deeze Ziekte voor te koomen, of ten minsten om dezelve tot een
gunstig einde te leiden, hun inzonderheid aanbeveelende om alle mogelyke
Middelen in het werk te stellen, om het Volk des wegens te onderrichten.
En, gelyk ons voor al bevolen was, om zorg te dragen voor alles wat kon toe
brengen tot genezing van Ktanken, hebben wy gesprooken met de Geneesheeren der
Plaatsen en hebben met hun Middelen beraamd, die ons de beste scheenen tot
verligting der Zieken, geduurende den geheelen loop van hunne Krankheid.
In het algemeen hebben wy ons gehouden aan de geneeswyze van de Heer Tissot.
By gevolg hebben wy vastgesteld, dat men aanstonds op de eerste teekenen van
deeze Ziekte een Braak-middel aan den Kranken ingeeve, zonder in aanmerking
te neemen, nog zyne Jaaren, nog schoon hy "er te vooren een had genomen, nog
die omstandigheeden, die men gemeenlyk aanmerkt als tegenstrydig, by voorbeeld
al te groote zwakheid, zwangerheid, en zoo voorts.
Zoo het eerste Braak-middel geen effect genoeg scheen gehad te hebben, zal het
goed weezen, dat men het zelve 6 of 7 uuren naderhand herhale, ten minsten den
volgenden of den tweeden dag daar na.
Men moet van een Braakmiddel tot een gepast Laxeermiddel overgaan, hoedanig
men reeds aangeweezen heeft in de gedrukte Onderrichtingen~ men moet daar mede
zelfs voortvaren met kleine giften verscheide dagen lang.
Het oogmerk van deeze geneeswyze is, om terstond buyten het Lichaam te brengen
alle kwaade stoffen, die in de Maag en derzelver nabuurschap huysvesten, en
om de Galblaas van al des zelfs Gal kragtdadig te ontlasten, en naar beneden
uit te dryven het geene tot in de Darmen zoo ver mogt weezen afgedaald, dat
het niet naar boven kan worden uitgebragt.
Het is van het uiterste belang, dat de Kranke dikwils drinkt, "t zy Huy van
zoete Melk, of Karnemelk, die wel gezygd is, het zy Garste-water, of Ryst, of
Brood-water met Citroen~ men kan, in plaats van Citroen eenvoudige Oxymel
neemen, of zuyvere Rhynsche of Moezelwyn, of zelfs Roden Wyn na dat de
Geneesheer zulx best zal oordeelen volgens de omstandigheeden.
Men kan niet bepaalen den tyd, op welken men hier vooral by moet voegen de
minerale Zuuren tot de hoeveelheid van een aangenaam Zuur~ dit moet van het
oordeel van den Arts afhangen.
Men kan zig van dezelve Dranken bedienen tot clysteren, die dikwils in dit
zoort van gevallen nodig zyn, of men kan neemen een afkookzel van Verbascum
of Wolle-kruyd, of van Malva of van Althea met de Bloemen van Vlier, van
Camomille, en een weinig Zuiker, of, het geene nog beter is, Syroop van
Violen~ deeze afkookzels kunnen ook dienen om den Anus te stoven, indien de
persingen al te hevig zyn. Wy waarschouwen ook met nadruk, dat men zyne hoede
zy tegen de Olyen en vooral ten opzigte van de pynstillende en zamentrekkende,
zoo lang het niet zeeker is, dat de kwaade stof niet geheel uitgeworpen of
verbetert is.
Ten opzigte van het geene nog verder van nut kan weezen, zal men genoeg kunnen
oordeelen door het geene wy daar van in onze gedrukte Onderrichtingen gezegt
hebben. Wy bepalen ons hier tot de voornaamste en wezentlykste stukken van de
geneesing, die bestaan in het spoedig uitdryven, of verbeteren, verdunnen en
inwikkelen van de scherpe, bytende en ligtbedervende stoffe, en de Darmen daar
tegens te beveiligen en dezelve teffens te smeren.
Men begrypt wel, dat wy niet volstrekt afkeuren het geene wy niet bepaaldelyk
noemen, by voorbeeld Dranken die met Arabische Gom zyn gepraepareerd, of met
Gom Dragant, of de Saleb of de Sago, of het afkookzel van Sydenham in de
beginselen zonder en naderhand met een weinig Caneel, nog zoete Amandelmelk,
nog zelfs Zaadmelken van verkoelende Zaaden, die niet schaden en bekend zyn,
en zoo voorts.
Ook ziet men gemakkelyk in welk geval, en op wat tyd een afkooksel van
Simarouba of van Cachou of iets zoortgelyks den voorrang verdiene voor
slymerige en slapmakende Middelen, of wanneer het de tyd zy, om van boven en
van onderen versche Melk te geeven gekookt met een stuk van een Net
(waarschynlyk van een Schaap)~ of wanneer het tyd zy om den Kranken te
versterken, vooral door hartsterkende Meelvoedzels met of zonder Wyn~ of
toevlugt te neemen tot goeden Kina Kina, tot de Virginische Serpentaria,
Contrajerva, Campher, Rhabarber in een aftrekzel, of tot de Cascarille, of
zelfs tot de Muscaatnooten met voorsigtigheid, hoe en onder wat gedaante, of
eyndelyk wanneer het de tyd zy van het Diascordium of van den Theriakel.
Wy zeggen niets van de Wortel van Colombo, of van de Lopefania, die wy voor
het laatste Hulpmiddel in zekere gevallen zouden houden~ nog het een nog het
ander kan men ligt krygen, tot wat prys het ook zy.
Zie hier het Braak-middel, dat wy best agten, en dat in het algemeen genoeg
is voor een volwassen persoon~ Ipecacuanha een half dragme of 2 scrupels, zoo
men het nogthans in een aftreksel wil ingeeven, neemt men driemaal zoo veel
in een pond of anderhalf pond Water.
Daar zullen zig mogelyk gevallen voordoen, dat men nog zelfs het aftreksel
moet aanzetten met 1, 2 of 3 greinen Tartarus Emeticus. Men vermindert de
gifte voor jonge Menschen in evenredigheid.
Men moet niet ligt komen tot eenig pynstillend middel, op de gewaande
prikkeling der deelen te verzagten, verwekt door de werking van het Genees-
middel, dezelve zal doorgaans ophouden na de uitdryving van de prikkelende
oorzaak~ zoo het noodig is, kan men met een weinig Violen-stroop, of Stroop
van Slaapbollen volstaan.
Het Purgeer-middel is dat, "t welk wy hebben voorgeschreven in de gedrukte
Onderrichtingen. Men moet alleen agt geeven, dat men de Cassia kan neemen in
plaats van Manna, of dat men dezelve beide samen kan neemen, en zelfs by een
pond van dit afkooksel een of een en een half dragma gesneeden Rhabarber kan
voegen, als ook Rosynen en Corinthen, of iets dergelyks~ Ook moet men toesien,
dat, na dat men het bovengemelde Purgeer-middel verlaaten heeft, moet worden
voortgevaaren met het aftreksel of poejer van Rhabarber, gelyk in de gemelde
gedrukte Onderrichtingen is voorgeschreeven.
Wanneer het blykt dat het alleen den Endeldarm is, die aangedaan blyft, gelyk
dikwils gebeurt, en dat de gekookte Melk met een stuk van een Net, geen
uitwerking genoeg hebbe, dan kiesen wy boven de Zalven een aftreksel van
Vlierbloemen in Melk, waar by men de Violen-stroop voege en somtyds de Stroop
van de Smeer-wortel, al was het zelfs Room van Melk met Eijer-dooijeren, en
Zalf genoemt Populeum &c [etcetera].
Voor het overige veragten wy niet het Clysteren met Melk, met Terpentyn.
Eijer-dooijeren en Theriakel. Men moet zien of in zulk een geval eenige
Bloedzuigers aan den Anus niet van nooden zyn~ het gebeurt zomtyds dat men
niet anders tot zyn oogmerk komen kan.
Eindelyk, wanneer de Ziekte in den beginne zig niet anders voordoet, of in het
vervolg behoud de teekenen van de Galagtige Rot-Koorts, zyn de Middelen
dezelfde, uitgezondert dat men meer omzigtigheid ten aansien van de Purgeer-
middelen van nooden heeft, en dat de Braak-middelen in het eerste geval de
weesentlykste zyn, en dat men toe moet zien om geen gelegentheid te geeven tot
een gevaarlyke terugkeering van de krankmaakende stoffe op de eerste wegen,
voor dat men van derzelver Coctie zeekerheid hebbe, en dat desselfs ordinaire
Crisis niet langs een anderen weg moet geschieden.
Gedaan te Brussel den 28. September 1779
TE ARNHEM
++++++++++++++++++++++++++++++++++
By de Wed. van Hendrik van Goor, ordin. Druk
ster van den Ed. Hove van Gelderland, 1779
Eventueel nog wat notities ter verklaring van de tekst en de termen.
John Thoben
Met dank aan J.W. van Petersen: Van Zoete Wijn en Bittere Medicijn. Zes eeuwen
gezondheidszorg in de Liemers en Doesburg. Zutphen 1989. Een schitterend boek.
01. -Tamarinde: in Afrika, zuidelijk Azie en Amerika groeiende
boom, waarvan
de vruchten in laxeermiddelen worden verwerkt.
02. -Manna: zoetachtig, zacht purgerend ingedroogd sap, o.a. van
de pluimes,
d.i. een soort es die groeit in het zuiden van Europa.
03. -dragme: oud medicinaal gewicht = 60 grein (3,9186 gram)
04. -Cremor tartari: gezuiverde wijnsteen, overwijnsteenzure potas,
een
verkoelend, zacht laxerend middel
05. -Laxatif-water van Weenen: purgerend Weens water
06. -Ipecacuanha: een kina-achtige plant uit Zuidamerika, waarvan
de wortel in
de geneeskunde wordt gebruikt: braakwortel
07. -Rhabarber: de wortel van deze plant wordt gebruikt bij
verstopping.
08. -Camomille = kamille~ de bloemen leveren etherische olie tegen
krampen en
ter versterking van maag en darmen (dat daarmee ook bacterien,
schimmels
en virussen bestreden kunnen worden, wisten de geneesheren in
1779 nog
niet).
09. -grein: onderdeel van het medicinale pond, 1/20 scrupel (circa
65 mg)
10. -Cichory: de gebrande wortels van deze plant leveren
koffiesurrogaat, de in
het donker geteelde bladspruiten de groente Brussels lof of
witlof.
11. -Courpendues: appelsoort die wij thans niet meer kennen.
12. -Jeneverbessen: de vruchten van de Wacholder worden uitwendig
gebruikt
bij jicht, reuma en huidaandoeningen~ inwendig bij
stofwisselingsstoringen.
13. -Secreet: oud woord voor WC
14. -Genappe: = Genepien, gemeente in Belgie provincie Brabant
arrondisse-
ment Nijvel. Interessant dat de heren geestelijken worden
ingeschakeld bij
de zorg voor de volksgezondheid!
15. -Sambreffe: = Sombreffe, gemeente in Belgie arrondissement
Namen
16. -Gosselies: gemeente in Belgie provincie Henegouwen
arrondissement
Charleroi
17. -Oxymel: honingazijn, verkoelend geneesmiddel uit honing en
azijn bereid.
18. -Arabische Gom: gom uit acaciasoorten in Arabie en Afrika.
19. -Gom Dragant: ook tragant = gom uit heesters van het geslacht
Astragalus~
keukenterm: mengsel van poedersuiker en gelatine (vroeger met
Arabische
gom bereid)
20. -Saleb: slijmachtige stof, uit knollen van sommige soorten
niet-tropische
aardorchideeen bereid, als geneesmiddel gebezigd tegen
diarree.
21. -Sydenham: ?
22. -Simarouba: tropische boomsoort~ bast en bladeren leveren
bitterstoffen~
die doen het goed bij maagklachten.
23. -Cachou: looistofhoudend extract uit bast, hout of vruchten van
verschillen
de oosterse bomen en heesters, o.a. in de geneeskunde als
samentrekkend
middel gebruikt, o.a. tegen diarree.
24. -Net: vetrijk vlies dat voor de dunne darm hangt, een
voortzetsel van het
bekleedsel van de maag
25. -Kina Kina: de bast van de kinaboom, waaruit thans kinine wordt
bereid en
die vroeger zelf als geneesmiddel werd gebruikt.
26. -Serpentaria: ? - uit: serpent = slang, vandaar een soort
slangengif? Dit
werd in de apotheek gebruikt.
27. -Contrajerva: ? - uit: gerwe = gerf = duizendblad?
28. -Cascarille: = cascarilla: naam voor verschillende in de
apotheek gebruikte
bastsoorten
29. -Diascordium: ? misschien uit: schorde = schrode = het snijden
in iets~
aderschrode = aderlating
30. -Theriakel = triakel: in de oude geneeskunde geneesmiddel van
complexe
samenstelling dat met name opium bevatte en o.a. als
universeel geneesmid-
del werd gebruikt.
31. -Wortel van Colombo: ? - Colombo is de hoofdstad van Sri Lanka
(=Ceylon)
32. -opefania: ?
33. -scrupel: oud medicinaal gewicht van 1/3 dragme of 20 grein
(1,3062 gram)
34. -Tartarus Emeticus: braakmiddel van wijnsteen
35. -Cassia: = kassie: de zeer lange, peulachtige vruchten van de
kassieboom
met een sterk purgerend moes
36. -Populeum: misschien noemen wij dat maluwezalf, bereid uit
malve =
kaasjeskruid
37. -Coctie: ? - misschien = coactie = gewelddadige dwang
38. -Crisis: beslissend stadium in een ernstige ziekte.
Laten de deskundigen aantreden om de vraagtekens op te lossen en mijn
interpretatie waar nodig te verbeteren.
|
|
