Verschenen in het Montferland Nieuws

ARCHIEF VAN ARTIKELEN HEEMKUNDEKRING VERSCHENEN IN "MONTFERLAND NIEUWS"

Uit Montferland Nieuws februari 2002

VAN OSWALDUSDUKAAT TOT EURO

Juist in het westen van het land waar koopman en dominee in één adem worden genoemd, zijn de felste tegenstanders van de euro te vinden. Men zou verwachten dat een volk dat handelen in het bloed zit en alle wereldzeeën bevaart, de voorkeur geeft aan uniformiteit van het geld. Als men de ingezonden brieven in de diverse kranten en tijdschriften beziet, komt men tot de conclusie dat bewoners van de grensstreek het minst moeite met de euro hebben. Dat is natuurlijk geen toeval. Binnen een week na de invoering van de euro gingen Beatrix en de Duitse adelaar al gelijk op in de Berghse cassa-laden. Men heeft hier altijd veel met Duits geld te maken gehad. In Old Ni-js nummer 3 van de Heemkundekring zegt Wil Bronkhorst: 'Stokkum betaalde vroeger met Kleefse daalders en Duitse marken'. De penningmeester van het Sint-Oswaldusgilde in Stokkum had volgens de kasboeken in 1902 een bedrag van DM102,39 in kas en de gemeentebelasting bedroeg DM4,50. In 1916 - tijdens de Eerste Wereldoorlog - kwam het Nederlandse geld meer in omloop, toen kon men zelf kiezen of men het dansgeld voor het meifeest van het gilde in Nederlands of in Duits geld wilde voldoen. Als we een paar eeuwen teruggaan, zien we dat Bergh een eigen munt heeft, waar het Muntgebouw nog aan herinnert. De eerste Berghse munt dateert uit de 14e eeuw onder het bewind van Adam III. Graaf Willem IV heeft de meeste Berghse munten laten slaan, onder andere de oswalddukaat. Een volledig overzicht met afbeeldingen, staat in Old Ni-js nummer 6. Binnenkort kan men meer over de Berghse munten en het muntgebouw vinden op de site van de Heemkundekring: www.heemkunde.nl bij de knop 'Berghse historie'.

Uit Montferland Nieuws februari 2001

LUCHTFOTOSPIONAGE IN DE TWEEDE WERELDOORLOG

De maandelijkse bijeenkomst van de Heemkundekring Bergh vindt op donderdag 21 februari plaats in de Filmzaal van het Barghse Huus. De heer Robert Voskuil uit Oosterbeek zal een dia-lezing verzorgen, getiteld 'Het spiedend oog'. Voskuil doet al jaren onderzoek naar de rol van de geallieerde luchtfotospionage tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze avond vertelt hij, aan de hand van unieke luchtopnamen op dia, over zijn hobby. Na een inleidend algemeen verhaal, zal de spreker ingaan op de rol van luchtfotospionage tijdens operatie Market Garden in september 1944, die eindigde in de door de geallieerden verloren slag om Arnhem. Verder komen ook de gebeurtenissen tijdens de daarop volgende winter van 1944-1945 en de geallieerde offensieven vanaf februari 1945 in onze regio aan de orde.
De Filmzaal gaat om 19.30 uur open en de lezing begint om 20.00 uur.
De entree is voor de leden van de Heemkundekring vrij, overigen betalen 2,50 euro per persoon.

Uit Montferland Nieuws 9 oktober 2001

M. v. NASSAU KAZERNE

Op de weg van 's-Heerenberg naar Kleef (nummer 220) staat voorbij de afslag naar het centrum van Emmerik aan de rechterkant van de weg een bord met de tekst 'M. v. Nassau Kaserne'.
Omdat er in 's-Heerenberg een Maria van Nassaulaan is, ben je geneigd om een verband te zoeken. Maria van Nassau Dillenburg (1539-1599) was een zuster van Willem van Oranje en getrouwd met graaf Willem van den Bergh. Haar dochters Juliana en Wilhelmina verdronken in de Oude IJssel, zoals u in de kersteditie van Montferland Nieuws hebt kunnen lezen.
De letter M op het bord bij Emmerik staat echter niet voor de voornaam Maria maar voor Maurits of Moritz. De kazerne ter plaatse is genoemd naar Johan Maurits van Nassau-Siegen. Hij is van 1637 tot 1644 gouverneur geweest van Brazilie en kreeg daarom de bijnaam 'de Braziliaan'. Sinds 1647 was hij stadhouder in Kleef voor de grote Keurvorst van Brandenburg. In 1679 is hij overleden in Kleef, waar hij veel parken heeft laten aanleggen die er nog steeds zijn.
Enkele jaren geleden was er een tentoonstelling aan hem gewijd in Haus Koekkoek. Ter gelegenheid daarvan verscheen een ontzettend goed boek met schitterende illustraties, getiteld 'So weit der Erdkreis reicht'. Het is aanwezig in de bibliotheek van Emmerik.
Joop de Haan zette voor de Heemkundekring Bergh een schema op papier, waaruit blijkt dat Moritz een achterneef is van 'onze' Maria van Nassau. Zij had een broer: Jan de Oude die getrouwd was met Elisabeth van Leuchtenberg. Hun zoon Jan de Middelste trouwde met Margaretha van Holstein-Sonderburg. Uit dit huwelijk werd Moritz in 1604 geboren.

LINKS BIJ DE HEEMKUNDEKRING

Volgend jaar bestaat de Heemkundekring Bergh 20 jaar. Twintig jaar van enorme inspanningen om de bewoners van Bergh bewust te maken van het schitterende 'heem' waarin wij mogen leven. Volgens het woordenboek is heemkunde de kennis van land en volk in de naaste omgeving. Bijna 50 jaar geleden had meester Hondtong van de Sint-Josephschool in Azewijn hetzelfde ideaal. In 48 lessen behandelde hij onderwerpen die met heemkunde van doen hebben (de onderwerpen worden genoemd in Old Ni-js 49, het thema-nummer over Azewijn).
Ook volkscultuur heeft met het heem te maken, zoals carnaval, fanfares en kermissen.
Deze onderwerpen kan men ook terugvinden bij de diverse links op de site van de vereniging: www.heemkunde.nl.
Andere verenigingen die zich ook met volkscultuur in de naaste omgeving bezighouden en een eigen site hebben, kunnen een e-mailtje sturen naar info@heemkunde.nl om een link aan te brengen. Wie tijdens het surfen op internet sites signaleert die betrekking hebben op onderwerpen waarin Bergh wordt genoemd, kan deze eveneens doorgeven aan de Heemkundekring. De familienaam Bergh komt wereldwijd honderden keren voor op internet; deze kan men achterwege laten.
Enkele voorbeelden van sites waarheen de Heemkundekring al links heeft gelegd: carnavalsverenigingen Leertrekkers en Waskuupen, Harmonie Sint Jan Kilder, Berghse Monumenten (Torenmolen Zeddam), familiesites (Beerten, Borkus, Giezenaar, Versteegen), genealogie (Thoben), muziek in de streektaal (Henri Welling en Bernard Engelbarts), musea (Huis Bergh), routes (Pieterpad wandelroute en Montferlandroute), Geldersch Landschap, bibliotheken.

GECRASHTE VLIEGTUIGEN (Uit Montferland Nieuws 15 januari 2002)

Via een 'zoekmachine' kwam de heer Karl Lusink terecht op de site van de Heemkundekring Bergh. Hij verzamelt alles over vliegtuigen die in de Tweede Wereldoorlog zijn gecrasht. Op de site van de Heemkundekring is bij de knoppen Berghse Historie en Lijfblad Old Ni-js één en ander te vinden over WO II. Daarom vraagt Lusink via de Heemkundekring wat er al bekend is over neergestorte vliegtuigen in Bergh. Hij is op zoek naar ooggetuigen van crashes van geallieerde en duitse jachtvliegtuigen. In 1946 verscheen het boek 'Er op of er onder' waarin gegevens staan 'over den bezettingstijd, het verzet en de bevrijding', verzameld en geordend door W.P. Nederkoorn en G.J.B. Stork. Daarin geeft T. de Goede wel een overzicht van de 968 getroffen panden in Bergh, maar er wordt niet bij vermeld wat de oorzaak is, bijvoorbeeld beschietingen of neergestorte vliegtuigen. Ingedeeld in: totaal beschadigd, zwaar beschadigd en en licht beschadigd (Azewijn 34, Beek 51, Braamt 12, 's-Heerenberg 505, Kilder 7, Lengel 40, Loerbeek 5, Stokkum 111, Vethuizen 3, Vinkwijk 37, Wijnbergen 1, Zeddam 162). Op bladzijde 105 wordt kort verslag gedaan over de luchtoorlog boven en in de omgeving van Bergh. Te Kilder, Zeddam, Azewijn en Beek liggen piloten begraven. Volgens het boek '100 Jaar Sint Jan' zijn er in Kilder negen Engelse en negen Duitse vliegtuigen gevallen. Wie de heer Lusink informatie kan geven, wordt verzocht contact op te nemen met de Heemkundekring, per e-mail info@heemkunde.nl of telefonisch 0314-662514.

HET MANNETJE IN DE MAAN

Dit jaar is het met kerstmis geen volle maan. Een week later wel. Dan moet u maar eens goed kijken, want dan kunt u bisschop Berend van Galen misschien zien. Althans... dat dachten onze voorouders. Bommen Berend was op Midwintersdag (Kerstmis) uit stropen gegaan. Omdat hij geen wild voor de loop van zijn geweer kreeg, stal hij maar een takkenbos. Voor straf is hij naar de maan verbannen. Telkens als het Midwinter wordt, trekt 'Beerneken van Gaolen' met zijn honden door de lucht. Deze bisschop van Münster werd ook aangezien als de leider van de Wilde Jacht, de tocht van de geesten door de lucht tussen 25 december en 6 januari. Hij is vereenzelvigd met Wodan, de God der Germanen. Zo zijn vele heidense ideeën en gebruiken rondom Midwinter er bij de christenen ingeslopen. Omstreeks kerstmis zorgden de boeren er ook voor dat alle gereedschap onder dak was, uit vrees voor vernieling door Derk met de beer. Dit is de zonnegod Fro die op zijn ever rijdt. Sinds de invoering van het Christendom is hij een boze geest die de boomgaarden en de akkers bederft.
Ook het blazen op de midwinterhoorn was oorspronkelijk een heidens gebruik, met als doel de boze geesten te verjagen. Meer over de midwinterhoorn kan men nalezen op internet bij de knop 'educatief' van www.heemkunde.nl.
Oude gebruiken zullen nooit helemaal verdwijnen; heden ten dage hebben medicijnmannen in Afrika nog veel macht - ook bij de christenen - omdat ze bovennatuurlijke gaven zouden hebben.

Kersteditie Montferland Nieuws 2001

P e r s b e r i c h t

OLD NI-JS OVER AZEWIJN

Na de succesvolle Vinkwijk-, Kilder-, Wijnbergen- en Lengelnummers van Old Ni-js heeft de Heemkundekring Bergh haar lijfblad nummer 49 aan Azewijn gewijd.
'Azewijn de oudste' is de titel die John Thoben aan een opstel gaf; Azewijn behoort tot de plaatsen in omze omgeving die het eerst worden vermeld: namelijk in 828 als Geroward een serie goederen aan de bisschop van Utrecht schenkt.
Jan lukkezen dook in de geschiedenis van het kerkgebouw en de pastorie.
Voornoemde auteurs namen samen het artikel over de Sacramentsprocessie voor hun rekening. Deze bestaat heden ten dagen nog hoewel het in 1834 even kantje boord is geweest dat voortzetting zou plaats vinden.
Harry Straus putte uit zijn herinneringen om zijn ervaringen als Joodse onderduiker in Azewijn tijdens de Tweede Wereldoorlog te belichten.
De Heemkundekring had bijna 50 jaar geleden al een voorganger in het streven om de bewoners van Bergh bewust te maken van het schitterende 'heem' waarin men leeft: meester Hondtong, hoofd van de Sint-Josephschool te Azewijn. De titels van de 48 lessen die hij gaf over heemkunde, staan in Old Ni-js nummer 49 vermeld.
De 51 huiseigenaars in 1839 worden genoemd in 'Reglementen op het beweiden der Buurschapsgronden en Gemeentestraten en -wegen te Groot Azewijn'. Artikel 3 van het reglement luidt: 'Al het weidend vee zal met de letters G.A. moeten zijn opgebrand. De niet opgebrande zullen dadelijk in het schutschot [gevangenis voor het vee] gezet als onbeheerd vee beschouwd worden.
'Meer over Azewijn' laat de vele mogelijkheden zien waar men materiaal kan vinden om bijvoorbeeld de bewoningsgeschiedenis van Azewijn uit te vlooien.
In 1856 deed de korenmolenaar van Azewijn aangifte van het verbrijzelen van de glasruiten in zijn huis. Gerrie Bisselink doet hiervan verslag.
'Uit het Rijke Roomse leven' is een rubriek die inmiddels goed wortel heeft geschoten; aflevering nummer acht behandelt de levensloop van zeven religieuzen uit Azewijn. Ook is hun kwartierstaat (lijst van voorouders) opgenomen.

DIGITALE KERSTKAARTEN BIJ DE HEEMKUNDEKRING

Bergh (december 2001) -In de maand december kan men op de site van de Heemkundekring Bergh - www.heemkunde.nl - terecht voor digitale Kerst- en Nieuwjaarskaarten.
Er staan herkenbare plekjes op. Emigranten en vele anderen zullen zich weer even thuis wanen.
Ook zal er met de Kerstdagen een Berghs kerstverhaal op de site komen.
Dat het verzenden van kerstwensen via internet een stormachtige groei kent, wil niet zeggen dat de traditionele kaart voorgoed verleden tijd is. Velen zullen altijd de voorkeur geven aan kaarten zoals die in het kader van de Actie Kinderpostzegels 1999 zijn verschenen en waarop een glas-in-lood raam van de Sint Jan in Kilder staat afgebeeld.
Vorig jaar moest de PTT nog tienduizend extra hulpkrachten inschakelen om de eindejaarspost op tijd bezorgd te krijgen. Nederland behoort tot de top vijf in de wereld wat betreft het verzenden van kerstkaarten.
In de 14e en 15e eeuw ontstond in vorstelijke en geestelijke kringen het gebruik elk jaar schriftelijke nieuwjaarswensen te zenden. Op vroege prenten uit de 16e en 17e eeuw die in houtsnede of kopergravure zijn gedrukt, zien we een korte spreuk op een banderolle met het motief van het Jezuskind die het nieuwe jaar aankondigt, geestelijke thema's en dieren en planten. In de 18e/19e eeuw ontwikkelden zich die nieuwjaarswensen tot knipselbladen en uitklapbare kaarten. In 1872 werden in Duitsland de eerte kaarten met nieuwjaarswensen gedrukt; sinds ongeveer 1950 worden zij met kerstkaarten gecombineerd.

Uit Montferland Nieuws 9 oktober 2001 (ingekort)

M. v. NASSAU KAZERNE

Op de weg van 's-Heerenberg naar Kleef (nummer 220) staat voorbij de afslag naar het centrum van Emmerik aan de rechterkant van de weg een bord met de tekst 'M. v. Nassau Kaserne'.
Omdat er in 's-Heerenberg een Maria van Nassaulaan is, ben je geneigd om een verband te zoeken. Maria van Nassau Dillenburg (1539-1599) was een zuster van Willem van Oranje en getrouwd met graaf Willem van den Bergh. Haar dochters Juliana en Wilhelmina verdronken in de Oude IJssel, zoals u in de kersteditie van Montferland Nieuws hebt kunnen lezen.
De letter M op het bord bij Emmerik staat echter niet voor de voornaam Maria maar voor Maurits of Moritz. De kazerne ter plaatse is genoemd naar Johan Maurits van Nassau-Siegen. Hij is van 1637 tot 1644 gouverneur geweest van Brazilie en kreeg daarom de bijnaam 'de Braziliaan'. Sinds 1647 was hij stadhouder in Kleef voor de grote Keurvorst van Brandenburg. In 1679 is hij overleden in Kleef, waar hij veel parken heeft laten aanleggen die er nog steeds zijn.
Enkele jaren geleden was er een tentoonstelling aan hem gewijd in Haus Koekkoek. Ter gelegenheid daarvan verscheen een ontzettend goed boek met schitterende illustraties, getiteld 'So weit der Erdkreis reicht'. Het is aanwezig in de bibliotheek van Emmerik.
Joop de Haan zette voor de Heemkundekring Bergh een schema op papier, waaruit blijkt dat Moritz een achterneef is van 'onze' Maria van Nassau. Zij had een broer: Jan de Oude die getrouwd was met Elisabeth van Leuchtenberg. Hun zoon Jan de Middelste trouwde met Margaretha van Holstein-Sonderburg. Uit dit huwelijk werd Moritz in 1604 geboren.

4 JULI 2001

NOG MEER HEKSEN

De Heemkundekring Bergh zal met een stand aanwezig zijn tijdens het aanstaande Mechteld ten Ham Weekend en de braderie te Beek op 26 juli. Daar zal ook het lijfblad Old Ni-js te koop zijn. In de nummers 2, 6, 14, 20 en 23 staan stukjes over heksen. Daarin is onder andere te lezen dat Mechteld ten Ham niet de laatste Berghse heks was. Zij is bekend geworden omdat zij hoofdpersoon is in 'Het boze oog' door Johan van der Woude en ook het jeugdboek 'Pim Pandoer en de heks van 's-Heerenberg' door Carel Beke (zie afb. links: omslag van het boek) draagt bij aan haar bekendheid. Beide boeken zijn aanwezig in de bibliotheek te 's-Heerenberg.
Het is bijna vierhonderd jaar geleden dat Mechteld ten Ham op de brandstapel stierf: 25 juli 1605.
Albert Schepens en zijn vrouw Gertje Jansen overleefden op 8 juli 1647 de waterproef niet. Deze moesten ze ondergaan in het Walse Water in de omgeving van Wijnbergen, Warm en Vethuizen. Deze gebeurtenissen worden in geuren en kleuren verteld in het boek Sint-Jorisgilde Braamt; een traditie van 625 jaar (nog te koop bij de voorzitter van het Sint-Jorisgilde, Anton Koster, tel 0314-652014). De recensie over dat boek die destijds zeer lovend was, staat te lezen op de site van de Heemkundekring www.heemkunde.nl (knop 'Bergh in de boeken').
Aeltien Wolters is de laatste in Bergh van wie bekend is dat ze de waterproef onderging. Zij had daar in 1678 zelf om verzocht, want ze was het beu dat ze steeds opnieuw weer er van beschuldigd werd een heks te zijn. De waterproef moest het tegendeel uitwijzen want er werd in die tijd nog geen professor van een universiteit ingeschakeld die deskundig was op het gebied van 'sleeptechnieken'. Deze had dan bij de Hoge Raad kunnen aantonen dat de vermeende heksen zich niet op bezems konden voortslepen.

Uit Montferland Nieuws van 19 juni 2001
HUMMELTJES OP DEVOTIONALIABEURS

Vorig jaar in september was de Heemkundekring met een stand aanwezig op de Devotionaliabeurs in Eindhoven omdat het Rijke Roomse Leven een belangrijke plaats inneemt in Old Ni-js het lijfblad van de Heemkundekring.
Dergelijke beurzen worden ten zuiden van de grote rivieren regelmatig gehouden en er wordt gehandeld en geruild in zaken die te maken hebben met het katholieke geloof.
Er komen bezoekers die bidprentjes sparen van honderdjarigen of bepaalde types rozenkranzen. Weer anderen zijn op zoek naar afbeeldingen van hun patroonheilige.
Maar de herinneringen aan het Rijke Roomse Leven zijn ook business geworden, misschien vergelijkbaar met Kevelaer en Lourdes. Er wordt grif vijftig gulden betaald voor een wijwaterbakje om een serie 'hummeltjes' compleet te krijgen. De overeenkomst met het Nederlandse woord hummel voor 'dreumes' is louter toevallig.
In 'Het Eponiemen Boek Bintje & Kalasjnikov' vertelt Marcel Grauls waar de naam 'hummeltje' vandaan komt. De hummelbeeldjes hebben sinds de jaren '30 vanuit Beieren de wereld veroverd. De ontwerpster van de Hummelbeeldjes was de Duitse kloosterzuster Berta Hummel. Ze signeerde haar werk met een hommeltje.
Berta Hummel werd op 21 mei 1909 geboren in Massing aan de Rott, een zijrivier van de Inn, in Neder-Beieren. Haar vader Adolf was een kunstzinnig man, die tegen zijn zin een zaak van levensmiddelen, textiel, garen, band en ijzerwaren van zijn ouders had overgenomen. Hij wilde beeldhouwer of houtsnijder worden. Berta's moeder, Viktoria Anglsperger, stamde uit een boerenfamilie.
Berta's bijzondere aanleg voor tekenen bleek toen ze 6 was. Op haar 10e portretteerde zij haar klasgenootjes en op haar 21e studeerde zij met de hoogste cijfers af aan de kunstacademie van München. Enkele weken later koos zij voor het kloosterleven. Na een proefperiode legde zij op 30 augustus 1934 de gelofte van armoede, gehoorzaamheid en kuisheid af, en werd zij zuster Maria Innocentia van de franciscanessen van Siessen, in Baden-Württemberg.
Terwijl ze les gaf aan het kloosterlijk opleidingsinstituut voor meisjes, raakte haar tekentalent algemeen bekend. Uitgeverijen brachten boeken met haar tekeningen uit, briefkaarten met Hummeltekeningen kwamen in de mode. De kaarten trokken de aandacht van de porseleinfabrikant Goebel uit Oeslau. Hij leidde de firma in de vierde generatie en was op zoek naar ideeën voor een nieuwe collectie. Zuster Hummel verkocht hem de licentie voor de produktie en verspreiding van driedimensionale Hummelfiguurtjes op basis van haar tekeningen. Twee modelmakers gingen met het advies van de zuster aan de slag. Ze moesten afrekenen met de strenge kritiek van de anders zo zachtmoedige Maria Innocentia. Angstvallig bewaakte ze haar creaties. Ieder nieuw type moest tweemaal, eerst als kleimodel en dan als beschilderd proefmodel, ter goedkeuring worden voorgelegd. Zij trok zelf naar Oeslau om met de vaklieden de nauwkeurige kopie van haar tekeningen te bespreken.
Toen Goebel in 1935 met de eerste Hummelfiguurtjes op de Leipziger Messe verscheen, was het succes overrompelend. Misschien had het er ook mee te maken dat ze schril afstaken tegen het 'Herrenmenschentyp' dat door de staat werd gepropageerd.
Het werd de zuster echter onverwacht erg moeilijk gemaakt. Haar godsdienstige afbeeldingen - die nu minder bekend zijn - wekten vanzelfsprekend het ongenoegen van de nationaal-socialisten, maar de kinderafbeeldingen nog meer: alles wat jeugd en opvoeding betrof, behoorde immers tot de bevoegdheid van de staat. De nazi's zouden haar en het klooster volledig ondergraven. In 1935 werd de leraressenopleiding in Siessen gesloten. Twee jaar later moesten ook de andee scholen van het klooster dicht en in 1940 moesten de zusters het hele klooster ontruimen omdat de nazi's het wilden inrichten voor daklozen uit gebombardeerde gebieden. Later mocht zij met enkele zusters terugkeren. Zij kregen een kleine hoek van het gebouw toegewezen. De opgelegde beperking van haar produktie raakte de fijngevoelige zuster Maria Innocentia diep, maar zij bleef voor haar omgeving de opgewektheid zelve.
Haar gezondheid, toch al niet te best, ging snel achteruit, mede als gevolg van de barre leefomstandigheden in het onverwarmde klooster. In 1944 werd de diagnose gesteld: longtuberculose. Zij werd opgenomen in het sanatorium Wilhelmstift in Isny in Allgäu. Nog twee keer kwam zij terug in het klooster van Siessen, de laatste keer om te sterven. Omgeven door medezusters en haar moeder overleed Berta Hummel op 6 november 1946. Zij was 37 jaar oud. Aan het graf stonden de in het klooster ondergebrachte Berlijnse kinderen, die bloemen op de kist gooiden.
Ook vandaag nog, zo verzekert de vijfde generatie van de porseleinfabriek Goebel, worden de figuurtjes compleet in handwerk vervaardigd en versierd. Het is geen toeval dat de Hummelfiguurtjes in het buitenland, vooral in de Verenigde Staten, zo populair zijn, aldus de firma. Voor de Duitse porseleinindustrie is elk Hummelfiguurtje een "lieve, kleine ambassadeur uit het industrieland Duitsland".

De volgende Devotionaliabeurs waar de Heemkundekring aanwezig zal zijn is op zondag 2 september, weer in het Gemeenschapshuis 'De Landing', Tarwelaan 109 te Eindhoven.

DAUWTRAPPEN

Donderdag a.s. komen velen vroeg uit de veren voor het traditionele dauwtrappen. In de jaren vijftig was het nog gebruikelijk om dan onderweg ergens de heilige mis bij te wonen. Omdat in sommige plaatsen de eerste communie samenvalt met Hemelvaartsdag, kon dat wel eens een niet voorziene extra lange 'oponthoud' betekenen! Favoriete bestemmingen waren de Heilige Landstichting, de speeltuin bij Didam en Tropisch Oosten in Silvolde met het meest nabijgelegen dierenpark (overigens zonder roofdieren). Tot 1923 kon men in Bergh zelf terecht om kennis te maken met uitheemse diersoorten. De wieg van Burgers' Dierenpark in Arnhem heeft namelijk gestaan achter het huis De Vogelweide aan de Peeskesweg in 's-Heerenberg. Inwoners van Bergh voelen zich dan ook erg betrokken bij het wel en wee van dit park. Daarom heeft Antoon van Hooff in 1988 voor de leden van de Heemkundekring Bergh een lezing gehouden over het ontstaan van het park in 's-Heerenberg en de verhuizing naar Arnhem. Van Hooff is een kleinzoon van Burgers de oprichter van het dierenpark en bekend van TV-optredens bij Willem Duys en Tanja Koen. Tegenwoordig is hij regelmatig te gast bij TV Gelderland.
In 1917 schreef D.J. van de Ven in 'Ons Mooie Nederland' over het dierenpark in 's-Heerenberg. Volwassenen betaalden twee dubbeltjes en kinderen mochten voor de helft daarvan naar binnen. In 1923 nam Bergh afscheid van Burgers en vertrokken de dieren met de ZE-tram. Omdat de leeuwen angstwekkende geluiden maakten, mocht de tol bij Wijnbergen gepasseerd worden zonder dat er voor betaald hoefde te worden!
In Old Ni-js - het lijfblad van de Heemkundekring- wordt in de nummers 3 en 15 uitvoerig ingegaan op dit stukje Berghse geschiedenis; een namenregister is te vinden op internet: www.heemkunde.nl bij de knop 'Lijfblad Old Ni-js nummer 3'.

Pieterpad wandeling
Wie eens een flinke wandeltocht wil ondernemen op Hemelvaartsdag kan een gedeelte van het Pieterpad lopen (van Groningen naar Limburg). Jan Flokstra heeft deze helemaal gelopen en is laaiend enthousiast over het gedeelte dat door Bergh loopt. De negende dag startte hij in Kilder, beklom de Hettenheuvel en liep 35,5 kilometer naar Berg en Dal. Hij spreekt over één van de meest afwisselende etappes (met pontje voor voetgangers naar Millingen aan de Rijn). Op het eindpunt kan men de bus nemen om via Nijmegen en Arnhem huiswaarts te keren (of een minder sportief familielid laten voorrijden met de auto). Men kan ook de route Kilder-Vorden lopen (34 kilometer). Flokstra liep deze op de achtste dag. De ervaringen van Flokstra zijn te vinden op de site van de heemkundekring www.heemkunde.nl onder routes bij knop 'links', onderwerp Pieterpad 1995-1996.

Uit Montferland Nieuws van 22 mei 2001

VOLKSTELLING VAN BERGH OP INTERNET

Bergh - In de jaren zestig was Big Brother beslist niet in de mode. Hoewel de gordijnen juist open bleven werden hoge muren om de privacy opgetrokken. De mensen werden mondiger en kwamen tegen veel dingen in opstande, zoals kruisraketten. Plannen voor een volkstelling waren bij voorbaat gedoemd om te mislukken omdat er veel weerstand tegen was.

De volkstelling van 1947 is daarom de laatste waarvan gegevens nog gepubliceerd zijn. In een repertorium van familienamen staan de aantallen naamdragers per gemeente vermeld. De Heemkundekring Bergh heeft de gegevens die betrekking hebben op Bergh op internet gezet.
In 1947 had Bergh 13.230 inwoners. De tien m,eest voorkomende namen waren Jansen (489), Derksen (220), Meijer (200), Gerritsen (140), Welling (105), Visser (98), Wennekes (93), Evers (90) en Kniest (90).
Samen zouden Hunting (88) en Huntink (83) in de top tien komen, maar er is duidelijk verschil gemaakt tussen de namen die eindigen op een g en ee k.
Toch zijn de puntjes niet altijd op de i gezet, diverse namen die met ee ij voorkomen in officiële papieren komen in het repertorium met een y voor zoals Beijer, te Booij, Heijltjes, Neijenhuis, Raaijman en Thuijs.
Zo kan het ook in de huidige tijd nog voorkomen dat broers uit één familie in het telefoonboek verschillend geschreven staan.

Regelmatig staat het cijfer 1 achter een naam zoals bij Gribnau, Nijrolder en Schweigmann.
Hierin kan men de pastoors van 's-Heerenberg, Kilder en Wijnbergen herkennen. Hun huishoudsters staan bij heur eigen namen. Als iemand uit het gezin in militaire dienst was, staat deze geregistreerd in de legerplaats. Enkele oude Berghse namen kwamen in 1947 niet meer voor in Bergh zoals De Both, Herfkens, Van Marle en Poor. Door de Heemkundekring zijn die wel oppgenomen omdat er literatuur over is waar t.z.t naar verwezen zal worden.
De volgorde van de namen is net als in het telefoonboek, ij komt voor z en niet na h.

Uit Montferland Nieuws, augustus 2000.

BIDPRENTJES

Het komt wel eens voor dat op een bijeenkomst van de Heemkundekring iemand komt en zegt dat hij een bidprentje bij zich heeft. Deze wordt dan doorverwezen naar een lid van de documentatiegroep. Dan blijkt het om een misverstand te gaan want hij moet eigenlijk bij de penningmeester zijn. Dit soort misverstanden kunnen in Bergh natuurlijk gebeuren want het is behoorlijk ingeburgerd om bidprentje te zeggen als een rekening bedoeld wordt.
De Heemkundekring is bezig met het aanleggen van een collectie bidprentjes voor haar documentatiecentrum en site (knop Berghse Bevolking).
Bidprentjes worden verzameld om de tekst maar ook voor de persoonklijke gegevens die van belang kunnen zijn voor stamboomonderzoekers. Vanwege de privacy kan men in de archieven niet terecht voor informatie uit de jongste tijd. Met de gegevens die op een bidprentje staan, kan men bijvoorbeeld een persoonskaart aanvragen waarop de ouders vermeld staan. Bij de Heemkundekring is volop de kennis aanwezig om belangstellenden voor stamboomonderzoek daarover meer te informeren.
Als u bidprentjes hebt en aan de Heemkundekring wilt schenken, kunt u contact opnemen met de secretaris, Jan Lukkezen, tel 0314-662514. Tijdelijk uitlenen om te scannen kan ook.

Uit Montferland Nieuws van 10 april 2001

BETEKENIS FAMILIENAMEN

Via internet bestaat de mogelijkheid om bij de Heemkundekring de betekenis van Berghse familienamen op te vragen. Daar wordt regelmatig gebruik van gemaakt.
In 'Ons Familieboek', samengesteld door John Thoben, de vice-voorzitter van de Heemkundekring, is een hoofdstuk gewijd aan het ontstaan van familienamen. Daarin staat te lezen dat familienamen tot in de 13e eeuw in onze streken uiterst zeldzaam waren: de meeste mensen werden genoemd met een naam, die wij thans een voornaam noemen. De oude Germanen hadden, evenals de Grieken namen met een zinrijke betekenis: zij werden aan de kinderen meegegeven als een soort zegewens voor hun hele leven.
Er zijn veel boeken waar de betekenis van voornamen in vermeld staan, in 'Ons Familieboek' is een lijst opgenomen met voornamen die later een familienaam werden en in Bergh regelmatig voorkomen, met hun betekenis.
Omdat het aantal mensen steeds groter werd, kwam er later een toevoeging bij. Dat kon de naam van de vader zijn, een beroep, plaats van herkomst of een uiterlijk kenteken.
Toch bleven sommige namen wel vast, ook namen die oorspronkelijk van een voornaam waren afgeleid. Dit is vaak ook afhankelijk van de streek. De 's-Heerenbergse familie Evers (van de Peer bij de oude grens) heeft - voor zo ver men heeft kunnen teruggaan - altijd die naam gehad, maar oorspronkelijk zal het van de voornaam Evert afkomstig zijn. De Duitsers noemen dat de 'Versteinerung' van een naam, een woord die door Nederlandse stamboomonderzoekers is
overgenomen.
Een voorbeeld uit Ons Familieboek van een naam die niet is afgeleid van een voornaam maar van een plaatsaanduiding, is Hetterscheid: van de grens (=scheid, scheiding) van de Hetter, het gebied rond Millingen (D) bij Megchelen.
Een boek dat ook veel geraadpleegd wordt en in veel bibliotheken aanwezig is, is 'Oost Nederlandse Familienamen' door B.J. Hekket. Van namen met een uitgang op -ing of -ink zegt hij dat dit oorspronkelijk bij de Germanen betekende 'behorend bij'. Omdat er na het overlijden van de auteur problemen waren over de auteursrechten, wordt door de Heemkundekring bij aanvragen over de betekenis van familienamen hier weinig uit geciteerd. Wel is op de site een lijst met 136 namen opgenomen die in het boek vermeld staan en ook in Bergh voorkwamen of voorkomen maar waarvan de oorsprong niet altijd in Bergh hoeft te liggen. Bij sommige namen vermeldt Hekket dat de naam afkomstig is uit Bergh of daar veel voorkomt, zoals Bijvank, Botterweg, Dijkhuizen, Hunting, Kemnade, Padevoort (= Pavert) en Welling.
Bij het vermelden van een naam op de site probeert de Heemkundekring wel uit te gaan van de Berghse omstandigheden. In 'Oost Nederlandse Familienamen' heeft Hekket de namen Agelink en Eugelink apart vermeld (verschillende betekenissen). Genealogisch onderzoek door Thoben heeft echter uitgewezen dat een Berghse familie Ageling oorspronkelijk afkomstig is van een boerderij met de naam Eugelink. Deze familie moet dus niet bij 'Ageling' gaan kijken voor een verklaring van de naam. Met dit soort zaken dient men terdege rekening te houden.

Eén van de prijzen die men met de kennis-kwis op de site van de Heemkundekring kan winnen is bovengenoemd 'Ons Familieboek' t.w.v. ¦150,--.

Uit: Montferland Nieuws

BIBLIOGRAFIE HUIS BERGH

Op de site van de Heemkundekring Bergh www.heemkunde.nl is een aanzet gemaakt tot een bibliografie van Huis Bergh: een auteurslijst met titels van boeken of artikelen die betrekking hebben op eigenaren/bewoners, bezittingen en archief.
Meer dan zeventig auteurs zijn al opgenomen en de lijst groeit nog steeds. Van sommige auteurs zijn nog niet alle titels vermeld maar wordt wel een link gelegd naar instellingen waar meer informatie is te vinden.
Huis Bergh heeft in Nederland het op één na grootste privé-archief. Op de eerste plaats komt het Huis van Oranje. In veel boeken en tijdschriften wordt er dan ook naar verwezen.
De bibliografie is te vinden bij de knop 'literatuur'.

Uit Montferland Nieuws van 10 april 2001
20 december 2000

DUIZENDEN DIA'S VOOR DE HEEMKUNDEKRING

Op donderdag 26 oktober was de 'hobbyavond voor en door de leden' van de Heemkundekring. Het bestuur had enkele leden gevraagd om eens iets te vertellen over zijn of haar invulling van de vrije tijd. Eén van de leden die positief reageerde op deze vraag is Cis van der Meijden. Zij is in 's-Heerenberg lang wijkzuster geweest en van 1976 tot 1988 directrice van het Gasthuis Sint-Gertrudis. In al die jaren heeft zij duizenden dia's en foto's gemaakt van veel Berghse mensen die zij tijdens het werk ontmoette. Op de hobbyavond toonde zij een aantal. Omdat veel van de personen op de dia's intussen al lang overleden zijn werd getracht de namen te achterhalen. Dat lukte niet bij allemaal.
Aan het einde van haar presentatie schonk mevrouw Van der Meijden al haar dia's aan de Heemkundekring. Een geste die bijzonder gewaardeerd wordt. Een groot deel van de geschiedenis van de 20e eeuw in Bergh ligt zodoende op beeld vast. Om ook in de toekomst de mensen hiervan te kunnen laten profiteren is het wenselijk dat alle ontbrekende namen alsnog aangevuld worden en op papier vastgelegd. Het aantal dia's is te groot om in één middag of avond te tonen en namen te noteren. Hebt u suggesties of wilt u hier aan meewerken? Geef het dan even door aan het bestuur van de Heemkundekring, telefonisch (0314)662514 of bijvoorbeeld tijdens de nieuwjaarsreceptie op 6 januari, waarbij iedereen van harte welkom is.

Uit: Kersteditie Montferland Nieuws 2000

10 oktober 2000

HEEMKUNDEKRING WIJKT UIT VOOR HET WEER

In de periode die men zomer pleegt te noemen en waarvan verwacht wordt dat de zon volop schijnt, organiseert de Heemkundekring Bergh geen bijeenkomsten voor haar leden. Wel was men aanweezig met stands op de braderieën in Beek en Stokkum, de Mechteld ten Ham festiviteiten, jubileum van de Openbare Bibliotheek en de Devotionaliabeurs te Eindhoven.

Het officiële winterseizoen werd op de laatste donderdag van september geopend met een dialezing verzorgd door weerman Gerrit Hiemstra uit Stokkum.
Omdat het vooraf bij de Heemkundekring veel telefoontjes regende, werd verwacht dat het storm zou lopen.
De bijeenkomst werd daarom niet in het vaste onderkomen van de Heemkundekring - de Theeschenkerij van Huis Bergh waar altijd zestig tot tachtig bezoekers komen op de verenigingsavond - gehouden, maar in zaal Klaphek in Stokkum. Daar bleek dat het gezegde dat een profeet in eigen land niet geëerd wordt, niet opgaat voor een weerman, want er waren ca. 140 bezoekers.

Voorzitter Netje Berdzen-Kniest vertelde in de inleiding dat zij tijdens haar opleiding altijd te horen kreeg dat men met klanten nooit over geloof of politiek mag praten, maar dat het weer een ideaal onderwerp is.
Hiemstra genoot zijn opleiding in Wageningen en was zodoende vanuit Friesland in Gelderland terecht gekomen. Hoewel men in Friesland ook feest kan vieren blijkens de entourage rondom de elfstedentocht, verbaast hij zich nog regelmatig over de vele carnavals- en wijnfeesten in Bergh en in het bijzonder Stokkum.

Ook het Berghse weer kwam aan de orde. Er werd ingegaan op de vraag of het waar is dat een 'schoer' nooit de bulten over komt en of het hier met een storm altijd minder te keer gaat dan in plaatsen verderop. Onwillekeurig ga je dan denken aan wijlen Toon van Dalen die regelmatig beweerde dat Liemers 'in de luwte' zou betekenen.
Niet iedereen is het daar mee eens en daarom zal het onderwerp Liemers nog eens uitvoerig behandeld worden in het lijfblad van de Heemkundekring, Old Ni-js. Dit keer lag er na de lezing geen Old Ni-js klaar voor de leden maar het boek over het Gasthuis Sint-Gertrudis dat twee dagen eerder officieel werd gepresenteerd en waarover u vorige week in Montferland Nieuws kon lezen.

17 OKTOBER 2000

HOBBY-AVOND HEEMKUNDEKRING
Het ene jaar organiseert de Heemkundekring een rariteiten-avond en het andere jaar een hobby-avond voor de leden en door de leden. Deze Wijnmaand staat hobby op het menu; wijnproeven zal er waarschijnlijk niet opstaan.
Het is altijd interessant om iets over de hobby van iemand anders te horen. Het bestuur heeft daarom enkele leden gevraagd om eens iets te vertellen over zijn of haar invulling van de vrije tijd. Hopelijk wordt deze avond in de Theeschenkerij van Huis Bergh net zo'n succes als de voorafgaande hobby-avonden. De toegang is voor leden gratis, overigen betalen vijf gulden per persoon. De Theeschenkerij gaat op donderdag 26 oktober om 19.30 uur open en een half uur later begint het 'officiële' gedeelte.

INTERNET
Het zijn vooral jongere leden van de Heemkundekring die het internetten als hobby hebben. Regelmatig komt er een klein groepje bij elkaar om instructies te krijgen hoe de site van de Heemkundekring kan worden bijgehouden.
Wilt u uw familie en kennissen die buiten het verspreidingsgebied van Montferland Nieuws wonen eens attenderen op deze site? Onder het motto 'Breng Bergh dichterbij'. Vermeld het adres in december eens op uw kerst- en nieuwjaarskaarten: www.heemkunde.nl
Men kan dan op afstand op de hoogte blijven over bijvoorbeeld welke boeken er onlangs over Bergh zijn verschenen en welke op komst zijn.

24 oktober 2000

SCHOOL IN ZEDDAM-VINKWIJK WERD PAARDENSTAL

In 1875 kocht het kerkbestuur van de Sint Oswaldusparochie in Zeddam het oude huis de Padevoort en richtte het in tot klooster voor de Zusters Franciscanessen van Heythuysen. Zij zouden er in eerste instantie zorgen voor een breischool, naaischool en bewaarschool en zij zouden een hoofd- en hulponderwijzeres beschikbaar stellen voor een meisjesschool. Het huis kreeg de naam Sint Jozefgesticht. Voorlopig moesten de nonnen zich zien te redden met een oud bijgebouw van de Padevoort dat, zo goed en zo kwaad als het ging, voor het doel was ingericht. In 1906 kwam er een nieuwbouw voor de bewaarschool, de huishoudschool en de meisjesbewaarschool. Het werd in 1961 door brand verwoest en op dezelfde plaats verrees het gebouw dat wij nu nog kennen. Na het vertrek van de Zusters werd de Padevoort in 1968 aangekocht door aannemer H.J. Kremer uit Laag-Keppel die het onder regie van Monumentenzorg schitterend restaureerde. Zijn ideaal was het prachtige pand gaaf aan het nageslacht door te geven.
Tegenwoordig woont op De Padevoort Ben ten Brinke en zijn familie; de oude meisjesschool heeft hij ingericht als paardenstal.

Deze tekst [van John Thoben] is door Heemkundekring aangeleverd aan Iselinge educatieve faculteit te Doetinchem tbv Oriëntkalender.

Wist u dat Old Ni-js nummer 42 helemaal gewijd is aan Vinkwijk? Losse nummers kunt u bestellen bij de secretaris, Jan Lukkezen 0314-662514 of per e-mail: info@heemkunde.nl

21 november 2000

DIALECTAVOND IN KILDER

De jaarlijkse dialectavond wordt op donderdag 23 november in zaal Teunissen in Kilder (bij de kerk) vanaf 8 uur gehouden met medewerking van Diny Hiddink en Henry Welling.
Diny Hiddink staat in de hele streek bekend om haar mooie verhalen en gedichten. Soms zijn ze grappig en soms zijn ze wat serieus van toon. Zelf zegt ze dat haar vertelsels "uut het leaven gegreppen zun". Voor Henry Welling is het een thuiswedstrijd; "häöjen bi-j 't Braompse Gat" klinkt iedereen bekend in de oren. Om kennis te maken met de Heemkundekring hebben de luuj uut Kilder - net als de leden van de Heemkundekring - deze avond gratis toegang. De zaal gaat om 19.30 uur open.

AFBEELDING MARKTSTRAAT
Op 3 oktober stond bij het artikel over het verzorginshuis St. Gertrudis in Montferland Nieuws een afbeelding van de westelijke straatwand van de Marktstraat in 's-Heerenberg.
Deze is in kleur te koop (70 cm lang en 23 cm hoog) bij de secretaris van de Heemkundekring, Jan Lukkezen, Stadswal 16 in 's-Heerenberg voor tien gulden. U kunt natuurlijk ook de Sint even bij hem langs sturen!

28 november 2000

RECEPTEN VOOR SINTERKLAAS

In Old Ni-js - het lijfblad van de Heemkundekring - worden regelmatig 'recepten uit de oeroude doos' opgenomen. In nummer 17 staat een recept 'om letter koek te bakke'. Het is te danken aan een lid van de familie Verhuell dat het bewaard is gebleven. Het origineel is aanwezig in het Rijksarchief te Arnhem. Misschien komt het van pas in deze weken waarin de Sint zo nadrukkelijk aanwezig is.
Neemt tot dri pont blom, twe en een half pont witte suijker, een pont pas van amandelen, een half pont sukade schel, een loot nagelen, dri loot caneel en half pont en een half vierendeel boter, een vingerhoet potas, agt eijeren, en kneet dit door malkanderen.
Voor het geval u het gemakkelijker vindt om Berghs te lezen dan oud-Nederlands volgt hier een recept van mevrouw J.W. Agelink-van Alen uit Old Ni-js nummer 23.

RIEFKUUKSKES
Hierveur mo-j hebbe: 1 kilo erpels, 1 tuute-ei, haveremout ('n hendjevol), pèper, zalt, botter of margarine, roggebrood.
De erpels rieven; ei, zalt, pèper en de haveremout d'r deurruure. Van 't beslag platte kuukskes make. In de koekepan de botter of de margarine heit laote wodde. (Niet té heit, anders bun de riefkuukskes bruun veur ze gaar bun.) De kuukskes aan be'je kante bruun bakke. Roggebrood smik d'r lekker bi-j en a-j wult, ku-j d'r ook nog stroop op doe-n.
Eat ze!